Bouwen met hart en hoofd aan leefbare buurten

In veel Nederlandse buurten staat de leefbaarheid onder druk. Sociale vraagstukken, ruimtelijke keuzes en klimaatopgaven komen samen en beïnvloeden hoe mensen wonen, leven en elkaar ontmoeten. Deze samenhang maakt duidelijk dat een projectmatige aanpak niet meer volstaat. Wat nodig is, is een benadering die vertrekt vanuit de buurt als geheel.

Fysieke ingrepen zijn meer dan verdichting van steden, transformatie van vastgoed of verduurzaming van bestaande woningbouw. Ze kunnen bijdragen aan sociale samenhang, gezondheid en toekomstbestendigheid, mits ze voortkomen uit een goed begrip van wat er in een buurt speelt. Door eerder aan tafel te zitten, echt te luisteren en je te verdiepen in wat er leeft, ontstaan fysieke keuzes met sociale impact. Dat vraagt om ruimte: ruimte om te begrijpen wat er speelt voordat wordt ingegrepen, en ruimte om samen af te wegen wat een buurt nodig heeft voordat plannen vastliggen.

Samenwerken vanuit gelijkwaardigheid

Die overtuiging stond centraal tijdens een kennissessie op de WoCoDa, waar partijen uit het sociale, publieke en fysieke domein met elkaar in gesprek gingen. De conclusie was helder: er bestaat geen standaardoplossing voor de leefbare buurt. Gelijkwaardig samenwerken, luisteren naar bewoners en het delen van verantwoordelijkheid zijn essentieel.

Volgens Chris Schaapman, directeur van het Nationaal Programma Den Haag Zuidwest, is samenwerking in veel wijken al dagelijkse praktijk. “Juist door het samen te doen en het belang van de buurt voorop te stellen, kun je het verschil maken.” Samenwerken betekent daarbij meer dan iedereen aan tafel uitnodigen. Gelijkwaardig partnerschap vraagt om vertrouwen en om het vermogen om zowel regie te nemen als los te laten. “Zodra één partij te dominant wordt, zie je dat terug in de uitkomsten.” Alleen wanneer belangen, kennis en verantwoordelijkheden in balans zijn, ontstaan oplossingen die werkelijk bijdragen aan leefbaarheid.

Een belangrijk uitgangspunt is het besef van positie. Frank Post benadrukt: “Wij zijn te gast in bestaande buurten.” Dat vraagt om langdurige betrokkenheid en om de buurt te begrijpen voordat wordt ingegrepen. Leefbaarheid ontstaat niet bij oplevering, maar ook in de jaren daarna.

Begrijpen voor ingrijpen in de praktijk

Deze manier van werken krijgt concreet vorm in de werkwijze Goede Buur(t). Met een Buurtscan wordt samen met bewoners, corporaties, gemeenten en andere betrokkenen in kaart gebracht wat er speelt in een buurt. Op basis daarvan ontstaat een gedeeld verlangen, dat wordt vertaald naar ruimtelijke keuzes en afspraken voor een langdurige, gebiedsgerichte samenwerking.

Bewoners spelen hierin een centrale rol. Babette van den Ancker, assetmanager bij woningcorporatie Haagwonen, benadrukt: “Luisteren alleen is niet genoeg. Bewoners echt zien en dat vertalen naar iets wat je teruggeeft, vinden we soms nog moeilijk. Echte betrokkenheid betekent ook iets doen: een plek maken, iets realiseren, iets achterlaten.” Juist fysieke ingrepen kunnen zichtbaar maken dat de inbreng van bewoners is vertaald naar keuzes in de buurt.

Die vertaalslag vraagt om zorgvuldigheid. Instrumenten zoals buurtscans helpen om sociale, ruimtelijke en organisatorische opgaven inzichtelijk te maken, maar zijn geen snelle exercitie. Volgens Anneke Verhagen vraagt het tijd en het gesprek met bewoners en lokale professionals om samen tot een gedeeld verlangen te komen. Begrijpen vóór ingrijpen is daarmee geen slogan, maar een voorwaarde om fysieke maatregelen te laten landen in de dagelijkse werkelijkheid van een buurt.

Lokale kennis is daarbij onmisbaar. Professionals en maatschappelijke organisaties die dagelijks in de wijk werken, kennen de haarvaten van de buurt en signaleren kansen en knelpunten die op afstand niet zichtbaar zijn. Tegelijkertijd is gelijkwaardigheid niet vanzelfsprekend. Verschillen in taal, tempo en toegang maken ondersteuning en begeleiding noodzakelijk om alle stemmen mee te laten wegen.

De tijd van denken in losse projecten is voorbij. Buurten zijn geen blanco vellen, maar levende systemen met een eigen geschiedenis, dynamiek en collectief geheugen. Fysieke ingrepen moeten daarop aansluiten en die versterken. Dat vraagt om een manier van werken die minder lineair is, meer adaptief en met oog voor de lange termijn. Zoals Ellen Kuipers het samenvat: “Je moet eerst anders denken en anders doen, en dán pas anders rekenen. Dat geldt voor de bouw, maar eigenlijk voor de hele samenleving.”

Vanuit die overtuiging wordt bouwen benaderd als middel om sociale opgaven te ondersteunen. Niet omdat bouwen alles oplost, maar omdat het, mits goed gemotiveerd en breed gedragen, een wezenlijke bijdrage kan leveren aan leefbare buurten in Nederland.